Áttavitinn þarf að virka

Líklega hafa fáir kosið að verja drjúgum hluta páskahátíðarinnar í lestur fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar. Um páskana færist jafnan ákveðin kyrrð yfir samfélagið. Þetta er tími til að njóta með fjölskyldu og vinum, og hugurinn leitar til vorsins og ákveðin bjartsýni færist yfir mann með hækkandi sól. Það er því ekki við því að búast að skjal sem nefnist fjármálaáætlun veki mikla athygli á þessum tíma. Engu að síður er ástæða til að staldra við.

Fjármálaáætlun fyrir árin 2027 til 2031 var kynnt skömmu fyrir páska. Hún er lögð fram á Alþingi á hverju vori og gegnir öðru hlutverki en fjárlög, sem lúta fyrst og fremst að ráðstöfun fjármuna á einu fjárhagsári. Fjármálaáætlun á hins vegar að fela í sér heildstæðari sýn. Henni er ætlað að endurspegla forgangsröðun stjórnvalda og draga upp mynd af því hvernig þau hyggjast móta samfélagið næstu fimm árin, bæði með hagstjórn og með ráðstöfun opinbers fjár. Í sinni bestu mynd er fjármálaáætlun ekki eingöngu stjórnsýsluskjal heldur pólitísk yfirlýsing um stefnu og framtíðarsýn.

Því þarf hún að skýra með sannfærandi hætti hvernig ríkisstjórnin hyggst efla samkeppnishæfni þjóðarbúsins, styrkja verðmætasköpun og stuðla að traustum hagvexti til lengri tíma. Hún þarf enn fremur að gera grein fyrir því hvernig staðið verður að eflingu menntunar, nýsköpunar og stafrænna innviða. Hvernig tryggja eigi örugga og samfellda heilbrigðisþjónustu og með hvaða hætti bregðast skuli við þeim áskorunum sem fylgja hækkandi lífaldri þjóðarinnar. Með öðrum orðum þarf áætlunin að sýna hvernig lagður verður grunnur að sterku og sjálfbæru hagvaxtarskeiði.

Athygli vekur að umræða um fjármálaáætlunina hefur að verulegu leyti snúist um næsta ár, 2027. Að vissu marki er það eðlilegt. Engu að síður má ekki líta fram hjá því að fjármálaáætlunin veitir takmörkuð svör við þeim vanda sem heimili og fyrirtæki standa frammi fyrir um þessar mundir.

Í ljósi stöðu efnahagsmála þarf að grípa til markvissari aðgerða til að vinna gegn verðbólgu og skapa heimilum og fyrirtækjum tímabundið skjól. Jafnframt blasir við að aukin óvissa í alþjóðamálum getur haft áhrif til hækkandi verðlags og gert stöðuna enn þyngri. Af þeim sökum verður langtímasýn að haldast í hendur við skýr viðbrögð við aðstæðum samtímans.

Við þurfum ekki fjármálaáætlun sem verður fyrst og fremst matskennt lesefni fyrir sérfræðinga. Við þurfum áætlun sem Alþingi getur fjallað um af festu og almenningur getur skilið. Um leið þarf að setja fram skýr markmið og ráðast í raunhæfar aðgerðir sem taka mið af stöðunni eins og hún er í dag.

Kannski er það einmitt hugsunin eftir páskana: Að gefa sér tíma til að staldra við og hugleiða bæði stöðuna í dag og hvaða land við viljum byggja á næstu árum.

Höfundur er formaður Framsóknarflokksins og alþjóðahagfræðingur.

Birtist fyrst í Morgunblaðinu 7. apríl 2026.