Vinna, vöxtur, velferð

Kraftmikill vinnumarkaður á Íslandi hefur verið ein helsta ástæða þess að lífskjör hafa verið með þeim bestu sem þekkjast. Hátt atvinnustig er ekki bara hagstærð heldur er það mælikvarði á tækifæri, sjálfstæði og sjálfsvirðingu. Vinnan tengir fólk við samfélagið sitt, eykur færni og sjálfstraust. Best af öllu þá eiga allir sitt draumastarf og fólk leggur oft mikið á sig til að láta drauma sína rætast – hvort sem það er í nýsköpun, þjónustu, iðnaði, landbúnaði, hátækni eða skapandi greinum. Þess vegna hefur verið sagt, og það er sannleikskorn í því, að vinnan göfgi manninn.

Nú sjáum við þó skýr merki um varhugaverða þróun og alvarlega stöðu á vinnumarkaðnum. Samkvæmt Hagstofu Íslands mældist árstíðaleiðrétt atvinnuleysi 7,3% í janúar 2026 og um 17.400 voru án vinnu. Mældar tölur sýna 8,3% atvinnuleysi og um 19.700 einstaklinga atvinnulausa. Þetta eru ekki bara tölur á blaði heldur ungt fólk að stíga sín fyrstu skref, fjölskyldur að glíma við óvissu og mögulega brostnar forsendur. Þegar slíkur fjöldi stendur utan vinnumarkaðarins kostar það okkur öll í velferð, framleiðni og lífsgæðum. Við megum ekki láta tímabundna óvissu festast í sessi.

Verkefnið fram undan er tvíþætt: að draga úr verðbólgu og efla vinnumarkaðinn Það krefst skýrrar forgangsröðunar. Til að ná niður verðbólgu verðum við að hemja hraða útgjaldaaukningu hins opinbera, huga að hagkvæmni og tryggja að hver króna nýtist betur. Of mikil útgjaldaaukning veldur þrálátri verðbólgu og getur hækkað vexti, sem bitnar á heimilum og fyrirtækjum.

Hins vegar er það svo að efnahagslegur stöðugleiki næst ekki með því að kæfa atvinnulífið. Við þurfum að minnka álögur á heimili og fyrirtæki, einfalda regluverk og auka fyrirsjáanleika, sérstaklega fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Skattaumhverfi á að vera sanngjarnt og stuðla að verðmætasköpun í íslensku samfélagi en ekki letjandi. Samhliða þarf virka stefnu til að viðhalda þekkingu þeirra sem eru tímabundið utan vinnumarkaðarins. Markviss endur- og símenntun er afar brýn við þessar aðstæður.

Við þurfum líka að auka samráð lykilaðila til að fara í samstilltar efnahagsaðgerðir sem miða að því að lækka verðbólguvæntingar. Þjóðarsátt um stöðugleika er nauðsynleg, þar sem hið opinbera, verkalýðshreyfingin og atvinnulífið horfa í sömu átt. Þegar við vinnum saman að sameiginlegu markmiði, þá minnkar óvissa og fjárfestingar fara af stað. Það er lykilatriði nú. Þegar við veitum fyrirtækjum súrefni til fjárfestinga og nýsköpunar þá skapar það störf, tekjur og tækifæri. Markmiðið hlýtur að vera einfalt: að fleiri geti unnið og notið ávaxta vinnu sinnar. Þar liggur leiðin að sterkari velferð og betra samfélagi.